|
İstanbul Ermeni Koleji Öğrencileri, 1914
İstanbul'un fethinden yaklaşık 18. Yüzyılın sonuna kadar olan dönemde, Osmanlı Devleti sınırları içinde, okul niteliğinde Ermeni kurumlarına pek rastlanmaz.
18. yüzyıl sonlarında Ermeni halk katmanları arasında fikri uyanış hareketlerinin bas göstermesi sonucu, İstanbul’un her semtinde Özel Ermeni Okullarının ve Dershanelerinin sayısının artmasına zemin hazırlanmış ve böylece 1790'dan itibaren, İstanbul’un değişik semtlerinde ve İzmir’de okulların kuruluşuna geçiş için imkân hazırlanmıştır.
Ermeni cemaati arasında uyanan okuma isteğinin gittikçe çoğalması, Avrupa'ya gidip dönen gençlerin de o dönem içinde açılmaya başlayan Çarkçılık Mektebi ile Tıbbiye’ye devamından da ötede, Üsküdar'da ilk yatılı Ermeni Yüksek Okulunun, Cemeran Mektebi adıyla 1838'de gerçekleşmesi önemli bir adımdır.
Osman Ergin'in Türkiye Maârif Tarihi adlı eserinde (Ergin, 1977, 797-802) Ermeni kültür kuruluşları ve kurumlarının Tanzimat’ın ilanından sonraki durumları da su şekilde ifade edilmektedir: Tanzimat’ın ilanını izleyen yıllar içerisinde Ermeniler için Osmanlı Devleti Yüksek Okullarının kapılarının daha fazla açılması ve dolayısıyla devlet hizmetlerinden gereği kadar yararlanılması, teşvik edici bir faktör olarak rol oynamış, okullara yârdim dernekleri sayesinde de, kültür faaliyetlerinin Anadolu'nun her yanına götürülmesi olanakları genişletilmiştir. Bin öğrencili Cemeran'in kapandığı tarih olan 1861'de öğrencisinin yarısının Anadolu kaynağına dayandığı, 1860'tan önce, İstanbul’da 42 Ermeni Okulunun (1859'daki bir istatistiğe göre, 4376'si erkek, 1555'i kız olmak üzere 5531 öğrenciye hizmet götürerek) faaliyet durumunda bulunduğu ve ayrıca devlet okullarında birçok Ermeni öğrencisinin bulunduğu, 1858'de Patrikhanece hükümete yazılan yazıda Tıbbiye’ye her yıl 40 Ermeni öğrencinin kabulüne izin verilmesinden dolayı teşekkür edildiği dikkate alınırsa, eğitim kuruluşlarının Ermeni cemaatinde oldukça ayrıcalıklı bir yer kazandığını göstermeye yeter bir delildir.
Yapılan bir istatistikten anlaşıldığına göre Anadolu'nun 57 vilâyet merkezinde 21713'ü kız olmak üzere 81226 mevcuttu. 813 Ermeni İlkokulunda, 1545 erkek ve 539 kadın öğretmen görev yapmaktadır. Bu sayılara vilâyetlerdeki özel ilkokullar ile idadiler, eytam hanelerde okuyanlar, devlete ait idadîler ve Katolik, Protestan, Lâtin, Mihitarist, Amerikan, Alman ve Fransız Okullarına devam edenler dahil edilmemiştir. Bu okullardaki öğrenci şayisi da eklendiği takdirde, Anadolu'daki Ermeni öğrenci şayisi 96.822'ye çıkar. Bu sayıya Istanbul'da öğrenci de eklendiği takdirde, 1901-1902 öğretim yılı içinde Osmanlı Devleti'nin her yanında Ermeni öğrenci şayisinin 104500'e çıktığı görülür. Bu sayılar (mübalağalı olsa bile), Ermeni varlığının Osmanlı Devleti içinde ne dereceye kadar eğitim ve kültür yönünden teşkilâtlandığını ortaya koymaktadır.
Kaynaklar:
İstanbul Ermeni Okulları - Doç. Dr. Süleyman Büyükkarci
Türkiye Ermenileri Tarihi - Levon Panos Dabagyan
www.bolsohays.com |
.
.
